طبق گزارش ٢٦ مارس ٢٠٠٦ بانك جهاني، رشد ٢.٨ درصدي پيش بيني شده اقتصاد ژاپن براي سال ٢٠٠٦نشانگرآنست كه سرانجام اين كشوردوره طويل ده ساله ركود خود را سپري كرده است. اما ميليون ها جوان ژاپني آينده خود را تضمين شده نمي بينند. آنان از زماني كه اين كشوردريك دهه پيش به ورطه ركود اقتصادی افتاد ، آموخته اند كه بايد روزمره زندگي كنند.
هرچند اطلاعات منتشره درآوريل اميدوار كننده ترهستند (براي نخستين بارازسال ١٩٩٥، تعداد قراردادهاي دائمي (٤) بسيار بيش از قراردادهاي موقت (٥) شده است) (٦)، اما هزاران جوان با همان مشكلات مواجه اند چراكه تعداد پست هاي خالي شديدا كاهش يافته است.
در Young Hallo Work (آژانس كاريابي مخصوص افراد زير٣٠ سال) واقع درتوكيو مقابل ايستگاه « شيبويا » (٧) (يكي ازمحلات شلوغ پايتخت)، غلغله است. صدها جوان به اميد يافتن قرارداد كار دائمي كه آنها را ازمشاغل كاذب نجات دهد، به آنجا مي روند. بنا به آخرين آماررسمي، ژاپن در سال ٢٠٠٤ حدود ٤ ميليون freeter بين ١٥ تا ٣٤ سال داشت. نو واژه freeter ازواژه انگليسي free (آزاد) و واژه آلماني Arbeiter (شاغل) تشكيل شده و در وهله نخست به معناي جواناني است كه از پذيرش عرف معمول كاري (شغل دائمي) سرباز زده و قراردادهاي موقت را برمي گزينند. البته با آغازبحران كنوني، ديگر تقريبا چنين انتخابي وجود ندارد و مشاغل كاذب در اغلب موارد به جوانان تحمیل می شود. اكنون ديگر freeter ها يك پنجم جوانان شاغل ١٥ تا ٣٤ ساله را تشكيل مي دهند. درآمد ماهانه آنها بين ١٠٠ تا ٢٠٠ هزار ين يعني حدود يك سوم درآمد يك فرد شاغل معمولي است.
مسئله نگران كننده ديگرمربوط به افزايش شديد تعداد Nito ها است(Nito واژه اختصاري NEET انگليسي معادل not in education, employment or training است يعني كسي كه نه تحصيل مي كند، نه كار مي كند و نه دوره مي بيند) : ٤٠% از آنان هيچ گونه شايستگي وعملاهيچ گونه بختي براي ورود به جامعه ندارند و ازآنجائي كه هرگزكارنكرده اند، كوچكترين حق بي كاري نيزدريافت نمي كنند. تعداد اين افراد حدود ٨٥٠ هزار نفر برآورد مي شود. فقرعمومي روبه رشد جامعه ژاپن ناشي ازهمين امراست. ميزان فقر(بيانگرتعداد كساني كه درآمدشان كمترازنصف درآمد متوسط كشوراست) تعيين شده توسط سازمان همكاري و توسعه اقتصادي (٨) در سال ٢٠٠٥ بيش از١٤% يعني سه برابر بيش ازدانمارك يا سوئد، بود. ازبيست و پنج كشورعضو اين سازمان، تنها ايالات متحده ومكزيك آمار بدتري نسبت به ژاپن دارند.
اگردراواخر دهه ٧٠ ، اكثريت عظيمي ازژاپني ها متعلق به طبقه متوسط ( chûryû) بودند، سي سال پس از آن اغلب اذعان مي كنند كه تحول اقتصادي اخيركشورباعث به وجودآمدن « جامعه سطح پائين » (karyû shakai) شده و به برابرسازی اجتماعي كه دهه ها در اوج خود بود پايان داده است. « آستوشي ميورا» (٩) نويسنده « karyû shakai » (١٠)(اثري كه ازهنگام چاپ اول درسپتامبر ٢٠٠٥ نزديك يك ميليون نسخه فروش كرده) مي گويد : « اكثرافراد اين طبقه جديد را جوانان و سالخوردگان تشكيل مي دهند ».
آستوشي ميورا ادامه مي دهد : « درسال ١٩٥٥ با به قدرت رسيدن حزب ليبرال دموكرات (١١) كه به مدت ٤٠ سال صنحه سياسي ژاپن را دردست داشت و هدفش رساندن ژاپن به ميان كشورهاي صنعتي جهان بود، نظام اقتصادي و اجتماعي ای به وجود آمد كه اكنون كاملا از بين رفته است. ما شاهد پيدايش چيزي به نام « سيستم ٢٠٠٥» هستيم كه قطعا دردست حزب ليبرال دموكرات است اما ديگر از انگيزه مشترك براي سعادتمند كردن اكثر افراد جامعه برخوردار نيست». پديده عامل آنچه كه آستوشي ميورا سيستم ٢٠٠٥ (2005nen taisei) مي نامد، دردهه ٨٠ آغاز شد. در آن زمان « رونالد ريگان »، رئيس جمهور آمريكا، تصميم به اجراي سياست قيد و بند زدائي، كاهش ماليات و مخارج دولتي گرفت كه به واسطه آن اقتصاد آمريكا دوباره شكوفا و اين جهت يابي فوق ليبرال براي رهبران ژاپن الگو شد.
روياي حصول ثروت آسان
ماشين اقتصاد ژاپن به رغم ميلياردهای تزريقي به راه نيافتاد. بنابراين مقامات دولت، برنامه رفرم هاي ساختاري و قوانین زدائی را آغاز كردند كه به بيكاري انجاميد (١٢) و كاركرد كل جامعه را بارديگر زيرسوال برد. طي نيمه نخست دهه ٩٠، تعداد زيادي ازشركت ها ساختار خود را دوباره تغيير دادند. شركت هائي كه نقش كليدي در ورود فارغ التحصيلان جوان به زندگي اجتماعي داشتند، بطرز قابل توجهي شروع به كاهش استخدام آنها كردند(به مقاله Sanford M.Jacoby درهمین شماره رجوع شود). اين امر براي اين گروه سني كه به سختي درس خوانده بودند تا بتوانند در بهترين موسسات آموزشي (ضامن استخدام درشركت هاي بزرگ و كاردائمي و ميزان حقوق برحسب سابقه خدمت) ادامه تحصيل دهند، شوك سختي بود.
حقوق بگيران مسن تر نيز از اين قائله ايمن نماندند. آنهائي كه تمام زندگي خود را براي پيشرفت شركتشان گذاشته بودند و اغلب از آنها با عنوان « سربازهاي كوچك » ياد مي شد نيز، قرباني موج اخراج ها شدند. برخي از اين افراد كنارزده شده، بدليل فقدان قدرت تحمل اين امر، خودكشي كردند. تعداد اين افراد در سال ١٩٧٨ كمي بيش از بيست هزار نفر بود. اين ميزان در سال ٢٠٠٥ به حدود سي و دو هزار تن رسيد. آقاي « هيسائو ساتو » (١٣)، رئيس انجمن Kumo no Ito (تارعنكبوت) كه وظيفه اش جلوگيري ازخودكشي افراد مسن (كه بويژه آسيب پذيرند) است، مي گويد بنا برآماراداره پليس ملي، ازسال ١٩٨٩ تا كنون حدود چهارصد و پنجاه هزارنفر خودكشي كرده اند. از نظر« توموهيرو اوتسوكي » (١٤)(نويسنده آثاربسياري درهمين باب) اين عود خودكشي ناشي ازسياست اقتصادي دولت است. او مي گويد : « ژاپن تحت مسئوليت دولت كويزومي، سياست نئوليبرال تقليدي از ايالات متحده را بدوش مي كشد. اين سياست به صورت عدم تعهد فزاينده دولت جلوه مي كند. طرح خصوصي سازي پست كه در تابستان ٢٠٠٥ اعلام شد، جديدترين نمونه بارز آن است. وانگهي اين جهت يابي سياسي رسوائي هاي زيادي به بار آورد ازجمله رسوائي اواخر سال گذشته در باب عدم رعايت استانداردهاي ضدزلزله ازسوي بساز و بفروش ها. (...)همگي اين عوامل در تشديد احساس عدم امنيت در ميان مردم نقش داشته است. (...) به علاوه ژاپن عملا به بيكاراني كه نمي توانند براي يافتن شغل، روي كمك هزينه ها حساب كنند چيزي نمي دهد. جوانان نيز آينده روشني ندارند وعدم تمايل آنها به ادامه زندگي قابل درك است ».
مسئله خودكشي براي آنكه مقامات دولت به آن توجه كنند به اندازه كافي دردناك و دشواراست. وزارت بهداشت و كار، هدف خود را كاهش تعداد خودكشي ها به بيست و دو هزار نفر تا سال ٢٠١٠ اعلام كرده اما آقاي ساتو در اين مورد بدبين است. او مي گويد : « مقامات دولت يك كميسيون مسئول پيش گيري ازخودكشي كه ازبودجه اي ١ميليارد يني برخورداراست، تشكيل داده اند. اگرآماركشته شدگان سوانح رانندگي را با خودكشي مقايسه كنيم، ملاحظه مي شود كه ميزان اولي ٤.٤ برابركمترازدومي است. با اين وجود بودجه اي ١٠٠٠ ميليارد يني براي كاهش تعداد كشته شدگان سوانح رانندگي اختصاص داده اند ».
خوشبختانه تمامي قربانيان اين تنش هاي اقتصادي تصميم به خودكشي نگرفته اند. بسياري از آنان راه خروج سريع خود از اين وضع را درموفقيت كارفرمايان جوان برآمده ازاقتصاد جديد مي بينند. اينكه افرادي چون آقايان تاكافومي هوري و يا ماسايوشي سون (روساي به ترتيب Livedoor و Softbank) موفق به جلب تعداد افرادي شده اند كه تصور مي كنند راه حل تمامي مشكلات دراقتصاد نئوليبرال است، صحت دارد. ازنظرآقاي كويزومي، با آنان بودن به معناي قرار گرفتن درصف فاتحين (kachi gumi) بود. حمايت وي از آقاي هوري، كانديداي مستقل هيروشيما، به هنگام انتخابات مجلس درسپتامبر ٢٠٠٥ (١٥)، كاملا بيانگر اينگونه نگرش است. وانگهي اين طرزتفكركه تمامي افراد جامعه مي توانند ازاين سياست نافع شوند، در پيروزي آسان آقاي كويزومي نقش داشت. اما آقاي هوري با نشان دادن سستي بنيادهائي كه دولت قصد داشت برروي آنها كل سياست اقتصادي و اجتماعي خود را بنا كند، وارد جريان حساب هاي جعلي شد. ژاپن طي چند روز اميد خود را از دست داد و مردم اين كشورمتوجه شدند كه هنوزبايد زماني را با مشكلات اجتماعي خود سركنند. پيري و انزواي روزافزون افراد مسن اين وضعيت را بهبود نمي بخشد.
نگرش جديد Nissin (غول کشت و صنعت ومتخصص توليد رشته هاي آماده كه اميدوار است توليد محصولاتش را كه ويژه افراد كم درآمد است، افزايش دهد) معني داراست. همانگونه كه رئيس آن، « آندو كوكي » (١٦)، اخيرا گفته است، ما شاهد پيدايش طبقه اجتماعي بي بضاعتي هستيم كه طي سالهاي آينده وسيع ترخواهد شد. بنابراين بايد با توليد محصولات مناسب اين قشر، خود را براي اين پديده آماده كنيم. (١٧) چند برابر شدن محصولات ارزان قيمت همچنين، بازتاب افزايش جمعيتي است كه بيش از پيش در تنظيم مخارج خود با مشكل مواجه است. (١٨)
مدت هاي مديدي، پس اندازاصلي اكثرخانوارها امكان ادامه روياي جامعه اي بدون مشكلات عظيم را داد. خانم « سايوري شيرايشي » (١٩)(اقتصاد دان) مي گويد : « اكنون يك پنجم خانوارها كمتر از٥٠٠هزار ين (معادل ٣٥٠٠ يورو) پس انداز دارند كه مبلغ ناچيزي است.» او بويژه خاطرنشان مي سازد كه در سال ٢٠٠٤ تعداد خانوارهاي بهره مند از كمك هزينه هاي اجتماعي (seikatsu hogo) براي نخستين بار از مرزنمادين ميليوني گذشته است . [درحاليكه م.] اين تعداد در سال ١٩٩٢، در فرداي ترکیدن حباب رونق مالی ، تنها پانصد و هشتاد هزار نفربود.
پاورقي
١- Hiroko Nomura
٢- Waseda
٣- تعداد جواناني كه يك سال پس از فارغ التحصيلي كار پيدا مي كنند.
٤- CDI : contrats à durée indéterminée
٥- CDD : contrats à durée déterminée
٦- برگرفته از روزنامه Asahi Shimbun، مورخ ٨ آوريل ٢٠٠٦، چاپ توكيو.
٧- Shibuya
٨- OCDE : Organisation de coopération et de développement économiques
٩- Astushi Miura
١٠- آستوشي ميورا،shakai Karyû ، Kobunsha، توكيو، ٢٠٠٥.
١١- PLD : Parti libéral démocrate
١٢- نرخ رسمي بيكاري در اوايل دهه 90 بطور متوسط به ٢%، مابين سالهاي ٢٠٠٢ تا ٢٠٠٤ به ٥.٥% و در سال ٢٠٠٥ به حدود ٤% رسيد.
١٣- Hisao Sato
١٤- Tomohiro Otsuki
١٥- با اين حال آقاي هوري پيروز نشد.
١٦- Ando Koki
١٧- برگرفته از مصاحبه وي با روزنامه Asahi Shimbun مورخ ١٢ اكتبر ٢٠٠٥.
١٨- طبق نظرسنجي صورت گرفته توسط روزنامه Yomiuri Shimbun، ٨١% افراد موردمطالعه معتقد بودند كه شكاف اجتماعي در ژاپن تشديد شده و ٥٦% از آنان، طرح اصلاحات دولت كويزومي را مسئول مستقيم آن مي دانستند. رجوع شود به روزنامه Yomiuri Shimbunمورخ ١٤ مارس ٢٠٠٦، چاپ توكيو.
١٩- Sayuri Shiraishi
http://ir.mondediplo.com/imprimer.php3?id_article=897
ها.شی.مو.تو
جواد ذوالفقاري ( مترجم) : هنر يوشيموتو در اين است كه سنتها و آداب ژاپني را از طريق رمان نويسي نوين بازگو كرده است. 
